جواب فعالیت های درس 10 علوم و فنون دهم انسانی (زبان و ادبیات فارسی در سدههای پنجم و ششم و ویژگیهای سبکی آن)
درس دهم علوم و فنون ادبی پایه دهم انسانی با عنوان «زبان و ادبیات فارسی در سدههای پنجم و ششم و ویژگیهای سبکی آن»، دانشآموز را با یکی از دورانهای پرتلاطم اما پربار در تاریخ ادبیات ایران آشنا میکند. این درس به بررسی تحولات شعر و نثر فارسی در دورههای سلجوقی و پس از آن میپردازد و نشان میدهد که چگونه عواملی چون گسترش تصوف، تأثیرپذیری از ادبیات عرب و تغییرات سیاسی-اجتماعی، سبکهای ادبی را دگرگون ساختند.

جواب خودارزیابی صفحه ۸۶ و ۸۷ علوم و فنون ادبی دهم
۱) تحوّل اساسی شعر این دوره، در چه زمینههایی صورت گرفت؟
پاسخ: کاهش سادگی و روانی کلام و حرکت به سوی دشواری متون، ورود لغات زبان ترکی و مغولی به زبان فارسی، رواج قالبهای غزل و مثنوی، از میان رفتن لغات مهجور فارسی نسبت به سبک خراسانی، رواج داستانسرایی و منظومههای داستانی، توجه بیشتر به آرایههای ادبی، رواج حس دینی، گسترش عرفان و تصوف، فاصله گرفتن غزل از عشق زمینی، بهکارگیری ردیفهای فعلی و اسمیِ دشوار و … .
۲) ویژگیهای شعر دوره اوّل و دوم را با هم مقایسه کنید.
دوره اول: سادگی فکر و روانی کالم در شعر؛ توجه بیشتر شاعران به واقعیتهای بیرونی؛ آوردن ترکیبهای تازه، تشبیهات گوناگون و
به کار گیری انواع توصیف در شعر؛
دورهی دوم: تا حدود نیمه دوم قرن پنجم و آغاز قرن ششم، شعر فارسی همچنان تحت تأثیر دوره سامانی و غزنوی است و سخن شاعرانی چون ناصر خسرو قبادیانی یادآور سروده های سخنوران قرن چهارم است. گروهی از شاعران این دوره در عین تقلید از پیشینیان، هر یک ابتکارات و نوآوری هایی دارند که باعث دگرگونی و تحول در سبک سخن فارسی شد.
برخی از شاعران نیز از ادبیات عرب و مضامین شعری آن تأثیر پذیرفتند.
۳) دلایل گرایش نویسندگان به فارسینویسی در این دوره چیست؟
پاسخ:
۱) گسترش عرفان و تصوف.
۲) شکل گیری دولت سلجوقی و بهره گیری از دبیران و نویسندگان تربیت یافته در خراسان و عراق
۴) با توجّه به این شعر، به پرسشها، پاسخ دهید.
آمد نفََس صبح و سلامت نرسانید
بوی تو نیاورد و پیامت نرسانید
یا تو به دم صبح، سلامی نسپردی
یا صبحدم از رشک، سلامت نرسانید
من نامه نوشتم به کبوتر بسپردم
چه سود که بختم سوی بامت نرسانید
بر باد سپردم دل و جان، تا به تو آرَد
زین هر دو ندانم که کدامت نرسانید
عمری است که چون خاک، جگر تشنه عشقم
و ایّام به من، جرعه جامت نرسانید
خاقانی، ازین طالع خود کام چه جویی؟
کاو چاشنی کام به کامت نرسانید
خاقانی شروانی
الف) دو ویژگی ادبی را بنویسید.
پاسخ: قالب غزل/جان بخشی در گفتوگو با صبح / کنایه: دل و جان سپردن / تشبیه: من چون خاکم/ و…
ب) کدام ویژگیهای زبانی در شعر دیده میشود؟
پاسخ: سادگی زبان شعر، کمی لغات عربی و بیگانه، کمی لغات مهجور و دشوار.
پ) قلمرو فکری این غزل را بررسی کنید.
پاسخ: معشوق زمینی است، توجه به احوال شخصی و مسائل روحی، واقعگرا بودن شعر، بیان غم و اندوه شاعر از دوری از معشوق و سرزنش طالع خویش.

۵) کدام یک از ویژگیهای نثر این دوره را، در متن زیر، میبینید؟
«آوردهاند که به فلان شهر، درختی بود و در زیر درخت، سوراخ موش، و نزدیک آن، گربهای خانه داشت؛ و صیّادان آنجا بسیار آمدندی. روزی صیّاد دام بنهاد. گربه در دام افتاد و بماند و موش به طلب طعمه از سوراخ بیرون رفت. به هرجانب برای احتیاط، چشم میانداخت و راه سره میکرد، ناگاه نظر برگربه افگند. چون گربه را بسته دید، شاد گشت. در این میان از پس نگریست. راسویی از جهت او کمین کرده بود؛ سوی درخت التفاتی نمود. بومی قصد او داشت. بترسید و اندیشید که اگر بازگردم، راسو در من آویزد و اگر برجای قرار گیرم، بوم فرود آید و اگر پی شتر روم، گربه در راه است. با خود گفت: درِ بلاها باز است و انواع آفت به من محیط و راه مخوف، و با این همه، دل از خود نشاید برد… .»
پاسخ:
۱- استفاده از آرایه های ادبی: استعاره و تشخیص در انسان انگاری موش/ مراعات النظیر: گربه، موش، بوم، شتر / استعاره: درِ بال / کنایه: دل بردن(کنایه از خود را باختن)
۲- حذف افعال به قرینه: درختی بود و در زیر درخت سوراخ موش/… انواع آفت به من محیط(…) و راه مخوف (…)
۳- کار برد لغات عربی: مخوف، التفات، صیّاد و…
۴- رواج نثر داستانی و تمثیلی: حکایت بالا تمثیلی است.
جمعبندی
در مجموع، این درس نشان میدهد که سدههای پنجم و ششم هجری، دورانی کلیدی در تحول زبان و ادبیات فارسی بودهاند. از یک سو، شعر فارسی از سادگی و روانی سبک خراسانی فاصله گرفت و به سمت پیچیدگیهای سبکی، ورود واژگان بیگانه و توجه بیشتر به آرایههای ادبی حرکت کرد. از سوی دیگر، نثر فارسی شاهد رواج داستانسرایی، استفاده از تمثیل و تلفیق نثر ساده با آرایههای ادبی بود. شناخت این ویژگیها به درک عمیقتر سیر تطور ادبیات فارسی و پیوند آن با تحولات تاریخی-فرهنگی کمک شایانی میکند.











