جواب فعالیت های درس 5 علوم و فنون دهم انسانی (هماهنگی پارههای کلام)
درس پنجم علوم و فنون ادبی پایه دهم انسانی با عنوان «هماهنگی پارههای کلام» به دانشآموز میآموزد که شعر چگونه از هجاها، صامتها و مصوّتها ساخته میشود و این اجزا چگونه باید منظم و هماهنگ کنار هم قرار بگیرند تا آهنگ شعر درست شکل بگیرد. در این درس با مفاهیمی مانند هجا، وزن، رکن، الگوهای هجایی و نقش واجها در موسیقی شعر آشنا میشویم و یاد میگیریم که چگونه یک بیت را از نظر آوایی تجزیه و تحلیل کنیم.

خود ارزیابی صفحه ۵۰ و ۵۱ درس پنجم علوم و فنون ادبی دهم
۱ -صامت ها و مصوت های مصراع اول بیت نخست را مشخص کنید .
نشاید که خوبان به صحرا روند *** همه کس شناسند و هر جا روند
حلالست رفتن به صحرا ،ولیک *** نه انصاف باشد که بی ما روند
پاسخ: ن ـَ | شا| یَد | کِ | خو | بان| بِ | صَح | را | رَ | وَند
صامت + مصوت | ص + م | ص +م +ص |ص +م | ص +م | ص +م +ص |ص +م |ص +م +ص |ص + م | ص + م |ص
+م+ص
۲-هربیت را به هجاهای تشکیل دهنده آن تجزیه کنید؛ سپس هر هجا را با علامت خاص آن بنویسید.
🟥 عجب نیست از گل که خندد به سروی *** که در این چمن پای در گل نشیند
| پایه های آوایی | عَ جب نی | ست از گل | کِ خن دد | بُ سر وی |
| کِ در این | چَ من پا | ی در گل | نِ شی ند | |
| وزن (اسم رکن) | فعولن | فعولن | فعولن | فعولن |
| نشانه های هجایی | – – U | – – U | – – U | – – U |
🟥 اگر هوشمندی به معنی گرای *** که معنی بماند نه صورت به جای
| پایه های آوایی | ا گر هو | ش من دی | بِ مع نی | گَ رای |
| کِ مع نی | بِ ما ند | نَ صو رت | بِ جای | |
| وزن (اسم رکن) | فعولن | فعولن | فعولن | فعل |
| نشانه های هجایی | – – U | – – U | – – U | – U |
۳ -در بیت زیر چند هجای کوتاه وجود دارد؟
تارنج تحمل نکنی، گنج نبینی *** تا شب نرود، صبح پدیدار نباشد
پاسخ: در مصرع اول ۴ هجای کوتاه – مصرع دوم ۴ هجای کوتاه .
۴ -برای کاربردهای گوناگون (صامت، مصوت) هریک از واج های زیر، نمونه هایی بنویسید.
■ «و»
صامت: وقت، وارد، نانوا، وزن، مداوا، ورزش، مواد
مصوت: نور، مور، آهو، روده، هوش، تور، مور، کوه
■ «ی»
صامت: یاد، پایه، باید، آید، دریا، همسایه، عیب
مصوت: سیب، فارسی، میخ، سی، ایست، بینش
■ «ه»
صامت: راه، کوه، کاه، ماه، نگاه، اندوه
مصوت: نامه، دانه، کوزه، پوزه، سایه، مدرسه، که، کوچه
۵ -علامت هجاهای کدام بیت، چهار بار تکرار شده است؟
الف) الا یا اَیّها السّاقی أدِرکأساً و ناوِلها
که عشق آسان نمود اوّل، ولی افتاد مشکلها
حافظ
| پایه های آوایی | ا لا یا ای | یُ هس سا قی | ا در کأ سن | وَ نا ول ها |
| کِ عش قا سان | نِ مو دو ول | وَ لی اف تا | د مش کل ها | |
| وزن (اسم رکن) | مفاعیلن | مفاعیلن | مفاعیلن | مفاعیلن |
| نشانه های هجایی | – – – U | – – – U | – – – U | – – – U |
ب) خلوتم چراغان کن، ای چراغ روحانی
ای ز چشمه نوشت، چشم دل چراغانی
شهریار

| پایه های آوایی | خل وَ تم | چِ را غان کن | ای چِ را | غِ رو حا نی |
| ای زِ چش | مَ یِ نو شت | چش مِ دل | چِ را غا نی | |
| وزن (اسم رکن) | فاعلن | مفاعیلن | فاعلن | مفاعیلن |
| نشانه های هجایی | – U – | – – – U | – U – | — – U |
پ) من از اینجا به ملامت نروم
که من اینجا به امیدی گروم
سعدی
| پایه های آوایی | مَ نَ زین جا | بِ مَ لا مت | نَ رَ وم |
| کِ مَ نین جا | بِ اُ می دی | گِ رَ وم | |
| وزن (اسم رکن) | فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
| نشانه های هجایی | – – U U | – – U U | – U U |
ت) بلم آرام چون قویی سبکبار
به نرمی بر سر کارون همی رفت
تولّلی

جمعبندی
در مجموع، محتوای این درس نشان میدهد که بخش بزرگی از موسیقی بیرونی شعر، وابسته به تناسب هجاها و تکرار الگوهای صوتی است. با تمرینهای درس، دانشآموز یاد میگیرد صامت و مصوت را تشخیص دهد، هجاها را تفکیک کند و وزن عروضی هر بیت را به دست آورد. این توانایی باعث میشود خواننده شعر را روانتر، دقیقتر و مطابق آهنگ اصلی شاعر بخواند و درک عمیقتری از زیبایی موسیقایی آن پیدا کند.











