سوالات متن فلسفه دوازدهم انسانی درس سوم جهان علّی و معلولی با جواب + آزمون تستی همراه با پاسخنامه
در فلسفه، یکی از اساسی‌ترین مباحث، مفهوم علیت و رابطه بین علت و معلول است. این موضوع از دیرباز مورد توجه فیلسوفان بوده و دیدگاه‌های مختلفی درباره آن ارائه شده است. در درس سوم فلسفه پایه دوازدهم انسانی، به بررسی رابطه علت و معلول، دیدگاه‌های فیلسوفان غربی و اسلامی درباره علیت، و همچنین نتایج و کاربردهای این اصل در زندگی و علم پرداخته می‌شود. در ادامه، مجموعه‌ای از سوالات و پاسخ‌های مربوط به این درس ارائه شده است.
سوالات و پاسخ‌های درس 3 فلسفه دوازدهم انسانی
-
تعریف علت و معلول چیست؟
علت، عاملی است که باعث به وجود آمدن یک پدیده (معلول) می‌شود، به طوری که بدون آن، معلول به وجود نمی‌آید. معلول نیز پدیده‌ای است که برای وجود خود نیازمند علت است و بدون آن، تحقق نمی‌یابد. -
رابطه علیت چیست و چه تفاوتی با سایر روابط دارد؟
رابطه علیت، یک رابطه وجودی است که در آن علت، هستی معلول را تأمین می‌کند. این رابطه با روابطی مانند دوستی متفاوت است؛ زیرا در دوستی ابتدا افراد وجود دارند و سپس رابطه بین آن‌ها برقرار می‌شود، اما در علیت، وجود معلول وابسته به علت است. -
دکارت درباره علیت چه نظری دارد؟
دکارت معتقد است که:- اصل علیت مستقل از تجربه و از راه عقل درک می‌شود.
- این مفهوم به‌طور فطری در ذهن انسان وجود دارد.
- نیازی به تجربه یا آموزش برای فهم رابطه علیت نیست.
-
تجربه‌گرایان (امپریست‌ها) چگونه به اصل علیت نگاه می‌کنند؟
از آنجا که تجربه‌گرایان بر اساس حس و تجربه استدلال می‌کنند، معتقدند که انسان از طریق مشاهده توالی پدیده‌ها، رابطه علیت را درک می‌کند. مثلاً با دیدن طلوع خورشید و روشن شدن زمین، تصور می‌کنیم که خورشید علت روشنایی است. -
دیوید هیوم درباره علیت چه نظری دارد؟
هیوم، که خود تجربه‌گراست، علیت را مفهومی فراتر از حس می‌داند. او معتقد است که ما صرفاً بر اثر تکرار پدیده‌ها، بین آن‌ها تداعی ذهنی ایجاد می‌کنیم و این رابطه چیزی جز یک امر روانی نیست. -
نظر فلاسفه مسلمان درباره اصل علیت چیست؟
آنان بر این باورند که علیت یک قاعده عقلی است و از طریق تجربه به دست نمی‌آید، زیرا هر تجربه‌ای خود بر اصل علیت متکی است. آن‌ها استدلال می‌کنند که اگر چیزی خودبه‌خود به وجود آید، به معنای اجتماع نقیضین است که محال است. -
چرا یک پدیده نمی‌تواند بدون علت پدید آید؟
زیرا این فرض، به این معناست که چیزی که هنوز وجود ندارد، خودش باعث ایجاد خودش شده باشد که منجر به اجتماع نقیضین شده و از نظر عقلی غیرممکن است. -
اصل امتناع اجتماع نقیضین چیست؟
به این معناست که دو چیز متضاد، مانند تاریکی و نور، نمی‌توانند همزمان و در یک مکان وجود داشته باشند. -
چرا ابن سینا تجربه را برای درک علیت ناکافی می‌داند؟
چون تجربه تنها به ما نشان می‌دهد که پدیده‌ها به دنبال هم می‌آیند، اما این توالی زمانی لزوماً به معنای رابطه علی و معلولی نیست. -
اصل سنخیت علت و معلول چیست؟
این اصل بیان می‌کند که هر علت تنها می‌تواند معلولی متناسب با خود ایجاد کند. مثلاً غذا باعث سیر شدن می‌شود، اما برای باسواد شدن باید مطالعه کرد. -
چگونه اصل سنخیت در تحقیقات علمی به کار می‌رود؟
دانشمندان هنگام تحقیق، به دنبال عواملی می‌گردند که بیشترین تناسب را با پدیده مورد مطالعه دارند تا علت اصلی را بیابند. -
سه مورد از نتایج اصل علیت را نام ببرید.
- ارتباط و پیوستگی بین پدیده‌ها
- امکان پیش‌بینی وقایع
- امکان جلوگیری از برخی حوادث
- چند مورد از نتایج اصل سنخیت را ذکر کنید.
- انسان از هر چیز، اثر متناسب با آن را انتظار دارد.
- شناخت تفاوت‌های اشیا برای فهم بهتر آثار آن‌ها.
- امکان پژوهش و تحقیق.
- تنظیم امور زندگی و ایجاد شاخه‌های مختلف علمی.
-
اصل وجوب علی و معلولی چیست؟
هرگاه علت یک پدیده ایجاد شود، وجود معلول نیز ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌شود. -
دیدگاه‌های مختلف درباره علیت به کدام فلاسفه مربوط است؟
- «علیت حاصل توالی پدیده‌هاست» → تجربه‌گرایان و هیوم
- «درک انسان از علیت فطری است» → دکارت
- «انسان به علت نیاز دارد زیرا ذاتاً ممکن‌الوجود است» → ابن سینا
- «علیت یک اصل تجربی است» → تجربه‌گرایان
- «علیت یک اصل کاملاً عقلی است» → فلاسفه مسلمان
- کدام اصول فلسفی در اشعار زیر تأیید شده‌اند؟
- «گندم از گندم بروید جوز جو» → اصل سنخیت علت و معلول
- «چو بد کردی مشو غافل ز آفات» → اصل وجوب علی و معلولی
نکات مهم درس سوم (به‌صورت جای خالی)
- انسان از کودکی درباره چیستی و چرایی پدیده‌ها پرسش می‌کند.
- رابطه علیت، رابطه‌ای وجودی است.
- واژه «چرا» بازتابی از درک علیت در ذهن انسان است.
- دکارت معتقد است که یافتن مصادیق علت و معلول، نیازمند تجربه و آموزش است.
- هیوم با اینکه تجربه‌گراست، اما شناخت علیت را از طریق حس و تجربه غیرممکن می‌داند.
- تداعی ذهنی در نظر هیوم، صرفاً یک امر روانی ناشی از توالی پدیده‌ها است.
- اصل سنخیت بیانگر تناسب و هماهنگی بین علت و معلول است.
- اصل وجوب علی و معلولی، ضرورت بخشی علت به معلول را بیان می‌کند.
سؤالات تستی درس ۳ فلسفه دوازدهم انسانی
۱- کدام گزینه تعریف دقیق‌تری از علت و معلول ارائه می‌دهد؟
الف) علت چیزی است که پس از معلول به وجود می‌آید و معلول چیزی است که بر علت اثر می‌گذارد.
ب) علت و معلول دو پدیده مستقل هستند که صرفاً همزمان اتفاق می‌افتند.
ج) علت چیزی است که به معلول وجود می‌دهد و معلول وجود خود را از علت دریافت می‌کند.
د) علت و معلول دو مفهوم ذهنی هستند که هیچ ارتباطی با وجود خارجی ندارند.
۲- تفاوت اصلی رابطه علیت با رابطه دوستی میان دو انسان چیست؟
الف) رابطه علیت رابطه‌ای وجودی است که در آن علت به معلول وجود می‌دهد، اما در رابطه دوستی ابتدا وجود دو فرد فرض می‌شود.
ب) رابطه دوستی همیشه ضروری است، اما رابطه علیت صرفاً احتمالی است.
ج) رابطه علیت فقط میان انسان‌ها برقرار می‌شود، اما رابطه دوستی میان همه موجودات وجود دارد.
د) در رابطه علیت، علت و معلول هیچ وابستگی‌ای به یکدیگر ندارند.
۳- دکارت درباره نحوه درک اصل علیت چه دیدگاهی داشت؟
الف) اصل علیت صرفاً نتیجه تکرار مشاهدات تجربی است.
ب) انسان فقط پس از آموزش علوم طبیعی می‌تواند رابطه علیت را درک کند.
ج) اصل علیت نوعی عادت روانی ناشی از مشاهده پدیده‌هاست.
د) اصل علیت از مفاهیم اولیه و فطری است و درک آن به تجربه نیاز ندارد.
۴- تجربه‌گرایان چگونه شکل‌گیری درک رابطه علیت را توضیح می‌دهند؟
الف) انسان رابطه علیت را از طریق مفاهیم فطری و بدون مشاهده درمی‌یابد.
ب) انسان با مشاهده توالی پدیده‌ها و تکرار آن‌ها، رابطه‌ای میان آن‌ها برقرار می‌کند.
ج) انسان با استفاده از اصل امتناع اجتماع نقیضین، علیت را اثبات می‌کند.
د) انسان هیچ راهی برای شناخت ارتباط میان پدیده‌ها ندارد.
۵- دیوید هیوم چگونه شکل‌گیری تصور رابطه علیت را توضیح می‌دهد؟
الف) رابطه علیت حقیقتی است که فقط با استدلال عقلی مستقل از تجربه درک می‌شود.
ب) هر پدیده‌ای علت خود است و به عامل دیگری نیاز ندارد.
ج) تکرار توالی پدیده‌ها باعث شکل‌گیری تداعی ذهنی می‌شود و تصور علیت را در ذهن ایجاد می‌کند.
د) انسان از طریق مشاهده یک پدیده، ضرورت ذاتی رابطه آن با پدیده دیگر را مستقیماً درک می‌کند.
۶- چرا فیلسوفان مسلمان معتقدند یک پدیده نمی‌تواند خودبه‌خود و بدون علت به وجود آید؟
الف) زیرا هر پدیده‌ای پیش از به وجود آمدن باید خودش وجود داشته باشد تا بتواند خود را ایجاد کند؛ این امر مستلزم اجتماع نقیضین است.
ب) زیرا تمام پدیده‌ها از نظر ماهیت یکسان هستند.
ج) زیرا حس و تجربه تنها راه شناخت حقیقت هستند.
د) زیرا هر پدیده‌ای الزاماً علت دیگری است و هیچ معلولی وجود ندارد.
۷- اصل امتناع اجتماع نقیضین به چه معناست؟
الف) هر معلولی می‌تواند چند علت کاملاً متفاوت داشته باشد.
ب) هر پدیده‌ای باید به‌طور همزمان هم علت باشد و هم معلول.
ج) هر دو پدیده‌ای که متفاوت باشند، نمی‌توانند همزمان وجود داشته باشند.
د) محال است دو امر متناقض از یک جهت و در یک زمان با هم جمع شوند.
۸- چرا صرف مشاهده پشت سر هم آمدن دو پدیده برای اثبات رابطه علیت کافی نیست؟
الف) زیرا پدیده‌های طبیعی هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند.
ب) زیرا توالی زمانی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که یک پدیده علت وجود پدیده دیگر است.
ج) زیرا همه روابط علی فقط از طریق مفاهیم فطری شناخته می‌شوند.
د) زیرا هر دو پدیده‌ای که پشت سر هم رخ می‌دهند، ضرورتاً مستقل از یکدیگر هستند.
۹- اصل سنخیت علت و معلول بر کدام نکته تأکید دارد؟
الف) هر معلولی می‌تواند از هر علتی به وجود آید.
ب) علت و معلول همیشه از نظر ماهیت کاملاً یکسان هستند.
ج) هر معلول از علت متناسب با خود پدید می‌آید و میان علت و معلول تناسب وجود دارد.
د) شناخت علت پدیده‌ها بدون بررسی ویژگی‌های آن‌ها امکان‌پذیر است.
۱۰- دانشمندی برای کشف علت یک بیماری، ابتدا عواملی را بررسی می‌کند که با ویژگی‌های آن بیماری تناسب بیشتری دارند. این روش بر کدام اصل تکیه دارد؟
الف) اصل امتناع اجتماع نقیضین
ب) اصل وجوب علی و معلولی
ج) اصل امکان ماهوی
د) اصل سنخیت علت و معلول
۱۱- کدام گزینه از نتایج پذیرفتن اصل علیت است؟
الف) امکان پیش‌بینی برخی رخدادها و پیشگیری از بعضی حوادث
ب) انکار ارتباط میان پدیده‌های جهان
ج) ناممکن شدن هرگونه پژوهش علمی
د) بی‌نیازی انسان از شناخت علل پدیده‌ها
۱۲- اصل وجوب علی و معلولی چه مفهومی دارد؟
الف) هر معلولی می‌تواند بدون وجود علت نیز پدید آید.
ب) با تحقق علت تامه، وجود معلول ضرورت پیدا می‌کند.
ج) علت و معلول همیشه همزمان و بدون وابستگی به یکدیگر وجود دارند.
د) وجود معلول هیچ ارتباطی با تحقق علت ندارد.
۱۳- کدام گزینه دیدگاه دکارت، تجربه‌گرایان و هیوم را به‌ترتیب درست بیان می‌کند؟
الف) علیت حاصل عادت ذهنی است؛ علیت فطری است؛ علیت فقط با عقل شناخته می‌شود.
ب) علیت نتیجه تجربه است؛ علیت ذاتی است؛ علیت رابطه‌ای وجودی است.
ج) علیت صرفاً تجربی است؛ علیت از اجتماع نقیضین ناشی می‌شود؛ علیت فطری است.
د) علیت درکی فطری است؛ تجربه‌گرایان آن را بر اساس توالی پدیده‌ها توضیح می‌دهند؛ هیوم تداعی ذهنی ناشی از تکرار را مطرح می‌کند.
۱۴- چرا بر اساس دیدگاه فیلسوفان مسلمان، هر تلاش تجربی بر اصل علیت تکیه دارد؟
الف) زیرا نتیجه تمام آزمایش‌ها از قبل مشخص است.
ب) زیرا تجربه هیچ نقشی در شناخت علت‌های طبیعی ندارد.
ج) زیرا دانشمند هنگام آزمایش، به وجود ارتباط علّی میان عوامل و نتایج احتمالی آن‌ها تکیه می‌کند.
د) زیرا همه پدیده‌ها بدون علت به وجود می‌آیند.
۱۵- کدام گزینه یکی از نتایج اصل سنخیت علت و معلول است؟
الف) امکان شناخت ویژگی‌های اشیا، پژوهش علمی و شکل‌گیری شاخه‌های مختلف دانش
ب) غیرممکن شدن شناسایی علت پدیده‌های طبیعی
ج) بی‌اهمیت شدن تفاوت میان اشیا
د) انکار نظم موجود در جهان
۱۶- مفهوم عبارت «گندم از گندم بروید، جو ز جو» با کدام اصل فلسفی ارتباط دارد؟
الف) اصل امتناع اجتماع نقیضین
ب) اصل سنخیت علت و معلول
ج) اصل وجوب و امکان
د) اصل تقدم معلول بر علت
۱۷- در دیدگاه ابن‌سینا، چرا تجربه به‌تنهایی نمی‌تواند ضرورت رابطه علیت را اثبات کند؟
الف) زیرا مشاهده پدیده‌ها هیچ اطلاعاتی درباره جهان در اختیار انسان نمی‌گذارد.
ب) زیرا علت‌ها و معلول‌ها هیچ تناسبی با یکدیگر ندارند.
ج) زیرا تجربه تنها درباره پدیده‌های خیالی کاربرد دارد.
د) زیرا تجربه صرفاً همراهی یا توالی پدیده‌ها را نشان می‌دهد، نه ضرورت رابطه علّی میان آن‌ها را.
۱۸- کدام گزینه تفاوت اصل علیت و اصل سنخیت را به‌درستی بیان می‌کند؟
الف) اصل علیت بر تفاوت ماهیت اشیا تأکید دارد، اما اصل سنخیت وجود علت را انکار می‌کند.
ب) اصل علیت فقط درباره انسان‌هاست، اما اصل سنخیت تنها در علوم طبیعی کاربرد دارد.
ج) اصل علیت بر وجودبخشی علت به معلول تأکید دارد، اما اصل سنخیت بر تناسب میان علت و معلول تأکید می‌کند.
د) اصل علیت و اصل سنخیت هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند.
۱۹- اگر علت تامه یک معلول تحقق پیدا کند، کدام وضعیت درباره آن معلول صحیح است؟
الف) وجود معلول ضروری می‌شود و تحقق آن واجب خواهد بود.
ب) معلول همچنان از نظر وجود و عدم در حالت تساوی باقی می‌ماند.
ج) وجود معلول محال می‌شود.
د) معلول باید پیش از علت خود به وجود بیاید.
۲۰- کدام گزینه ارتباط میان اصل علیت، اصل سنخیت و اصل وجوب علی و معلولی را به‌درستی بیان می‌کند؟
الف) اصل علیت امکان وجود بدون علت را اثبات می‌کند، اصل سنخیت تفاوت علل را انکار می‌کند و اصل وجوب ضرورت معلول را رد می‌کند.
ب) اصل علیت به وجودبخشی علت، اصل سنخیت به تناسب علت و معلول و اصل وجوب علی و معلولی به ضرورت وجود معلول با تحقق علت تامه اشاره دارد.
ج) اصل علیت فقط درباره پدیده‌های ذهنی است، اصل سنخیت فقط درباره موجودات زنده کاربرد دارد و اصل وجوب علی و معلولی به معنای امکان عدم معلول با وجود علت تامه است.
د) هر سه اصل به این معنا هستند که پدیده‌ها بدون نیاز به علت به وجود می‌آیند.
پاسخنامه تست درس ۳ فلسفه دوازدهم انسانی
۱- گزینه ج
۲- گزینه الف
۳- گزینه د
۴- گزینه ب
۵- گزینه ج
۶- گزینه الف
۷- گزینه د
۸- گزینه ب
۹- گزینه ج
۱۰- گزینه د
۱۱- گزینه الف
۱۲- گزینه ب
۱۳- گزینه د
۱۴- گزینه ج
۱۵- گزینه الف
۱۶- گزینه ب
۱۷- گزینه د
۱۸- گزینه ج
۱۹- گزینه الف
۲۰- گزینه ب
جمع‌بندی
مفهوم علیت یکی از بنیادی‌ترین اصول فلسفی است که درک صحیح آن تأثیر بسزایی در تفکر علمی و منطقی انسان دارد. در این درس، دیدگاه‌های متفاوتی درباره علیت ارائه شد؛ از جمله دیدگاه تجربه‌گرایان که آن را نتیجه تکرار پدیده‌ها می‌دانند، و دیدگاه فلاسفه مسلمان که آن را یک اصل عقلی می‌پندارند. همچنین، اصولی مانند سنخیت و وجوب علی و معلولی به ما کمک می‌کنند تا ارتباط میان پدیده‌ها را بهتر درک کنیم و از آن در علم و زندگی بهره ببریم.