جواب کارگاه متن پژوهی درس ۱ فارسی یازدهم (نیکی)
درس اول فارسی پایه یازدهم با عنوان «نیکی» یکی از متون ارزشمند ادبیات فارسی است که مفاهیمی همچون بخشندگی، تلاش، اتّکا به خداوند و دوری از تنبلی را در قالب حکایات و ابیات پرمغز بیان میکند. فهم دقیق قلمروهای زبانی، ادبی و فکری این درس به دانشآموز کمک میکند تا علاوه بر درک صحیح معانی، توانایی تحلیل متن و کشف نکات بلاغی را نیز بیاموزد.
در این مقاله، جواب کامل سوالات درس ۱ فارسی یازدهم آورده شده است.

جواب قلمرو زبانی – فارسی یازدهم
۱. معنای واژههای مشخصشده
🔹 معیار دوستانِ دغل روز حاجت است / قرضی به رسم تجربه از دوستان طلب
پاسخ: «دغل» یعنی فردی حیلهگر و ناصادق.
🔹 صورتِ بی صورتِ بی حدّ غیب / ز آینه دل تافت بر موسی ز جیب
پاسخ: «جیب» به معنای گریبان یا یقه لباس است.
🔹 فخری که از وسیلت دون همّتی رسد / گر نام و ننگ داری، از آن فخر، عار دار
پاسخ: «دون همّتی» یعنی پستی و فرومایگی.
۲. یافتن نمونه برای پیوندهای همپایهساز و وابستهساز
🔹 پیوندهای همپایهساز:
پاسخ: یقین، مرد را دیده، بیننده کرد / شد و تکیه بر آفریننده کرد
🔹 پیوندهای وابستهساز:
پاسخ: زنخدان فرو برد چندی به جیب / که بخشنده روزی فرستند ز غیب
۳. بررسی معانی فعل «شد»
پاسخ: در بیت نخست، «شد» نقش فعلی اسنادی دارد و معنای «تبدیل شد» میدهد. اما در بیت دوم، فعلی ناگذر است و مفهوم «رفت» را منتقل میکند.
۴. یافتن معانی «دست» و «تند» با توجه به بافت جمله
پاسخ:
🔸 نمونهها با توجه به بافت:
-
علی با من دست داد. / علی دیوار را با دو دست رنگ کرد.
-
علی تند آمد. / فلفل، تند است.
🔸 تناسب:
-
در سختیها دست و پا میزد.
-
مثل سرکه، تند و ترش بود.
🔸 ترادف:
-
دست و قدرت او شگفتانگیز بود.
-
اسب، تند و تیز میآمد.
🔸 تضمّن:
-
با هم دست و پنجه نرم میکردند.
-
غذا مزه تندی داشت.
🔸 تضاد:
-
گاهی دستش را میگیرد و گاهی پایش را.
-
رهرو آن نیست که گه تند و گه آهسته رود.
جواب قلمرو ادبی – فارسی یازدهم
۱. یافتن دو کنایه از متن
پاسخ:
-
«زنخدان به جیب فروبردن» → کنایه از گوشهنشینی و تفکر
-
«دست کسی را گرفتن» → کنایه از یاریرساندن

۲. آرایه جناس همسان (تام)
پاسخ: شاعر از واژه «چنگ» با دو معنای متفاوت بهره برده است؛ یک بار به معنای «ساز» و بار دیگر به معنای «چنگال یا دست».
۳. ارکان تشبیه در بیت دوازدهم
پاسخ:
-
مشبّه: درویش (پنهان شده)
-
مشبّهبه: شیر و روباه
-
ادات تشبیه: چو
-
وجه شبه: سیر شدن از باقیمانده غذای شیر
۴. نمادهای شیر و روباه
پاسخ:
-
شیر: نماد انسانهای پرتلاش، شجاع و مستقل
-
روباه: نماد افراد وابسته، ناتوان و فریبکار
جواب قلمرو فکری – فارسی یازدهم
۱. معنی نثری بیت شانزدهم
پاسخ: آدمهای خردمند اهل بخشش و بزرگواریاند، اما افراد نادان معمولاً پستهمّتاند و روح بزرگی ندارند؛ یعنی بخشندگی نشانه عقل است.
۲. برداشت از بیت «یقین، مرد را دیده…»
پاسخ: یقین و باور قلبی، انسان را هوشیار و آگاه میکند، پرده غفلت را کنار میزند و انسان را به تکیه بر خداوند وامیدارد.
۳. یافتن ابیاتی متناسب با مفاهیم دادهشده
🔹 مفهوم اول: رزق… شرط عقل، جستن است
پاسخ:
-
برو شیر درنده باش ای دغل…
-
چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر…
🔹 مفهوم دوم: دیگراندوستی
پاسخ:
-
خدا را بر آن بنده بخشایش است…
-
کسی نیک بیند به هر دو سرای…
🔹 مفهوم سوم: تکیه بر توان خود
پاسخ: بخور تا توانی به بازوی خویش / که سعیت بود در ترازوی خویش
۴. ارتباط معنایی با مَثَل «از تو حرکت، از خدا برکت»
پاسخ: در هر دو، بر تلاش و کوشش تأکید شده است. درس، تنبلی را نکوهش میکند و یادآور میشود که رزق بدون تلاش حاصل نمیشود. این مثل نیز همین پیام را دارد: ابتدا باید حرکت کرد تا برکت الهی جاری شود.
جمعبندی
درس «نیکی» در فارسی یازدهم به زیبایی نشان میدهد که تلاش، خوداتکایی، نیکیکردن و توکل همراه با عمل، اساس یک زندگی درست و پربرکت است. فهم دقیق قلمروهای زبانی و ادبی باعث میشود پیامهای اخلاقی و انسانی این درس بهتر در ذهن بنشیند.











