آموزش متوسطه دوم, پایه یازدهم

جواب کارگاه متن پژوهی درس ۱ فارسی یازدهم (نیکی)

کارگاه متن پژوهی درس اول ۱ فارسی یازدهم

درس اول فارسی پایه یازدهم با عنوان «نیکی» یکی از متون ارزشمند ادبیات فارسی است که مفاهیمی همچون بخشندگی، تلاش، اتّکا به خداوند و دوری از تنبلی را در قالب حکایات و ابیات پرمغز بیان می‌کند. فهم دقیق قلمروهای زبانی، ادبی و فکری این درس به دانش‌آموز کمک می‌کند تا علاوه بر درک صحیح معانی، توانایی تحلیل متن و کشف نکات بلاغی را نیز بیاموزد.
در این مقاله، جواب کامل سوالات درس ۱ فارسی یازدهم آورده شده است.

جواب کارگاه متن پژوهی درس اول فارسی یازدهم


جواب قلمرو زبانی – فارسی یازدهم

۱. معنای واژه‌های مشخص‌شده

🔹 معیار دوستانِ دغل روز حاجت است / قرضی به رسم تجربه از دوستان طلب
پاسخ: «دغل» یعنی فردی حیله‌گر و ناصادق.

🔹 صورتِ بی صورتِ بی حدّ غیب / ز آینه دل تافت بر موسی ز جیب
پاسخ: «جیب» به معنای گریبان یا یقه لباس است.

🔹 فخری که از وسیلت دون همّتی رسد / گر نام و ننگ داری، از آن فخر، عار دار
پاسخ: «دون همّتی» یعنی پستی و فرومایگی.


۲. یافتن نمونه برای پیوندهای هم‌پایه‌ساز و وابسته‌ساز

🔹 پیوندهای هم‌پایه‌ساز:
پاسخ: یقین، مرد را دیده، بیننده کرد / شد و تکیه بر آفریننده کرد

🔹 پیوندهای وابسته‌ساز:
پاسخ: زنخدان فرو برد چندی به جیب / که بخشنده روزی فرستند ز غیب


۳. بررسی معانی فعل «شد»

پاسخ: در بیت نخست، «شد» نقش فعلی اسنادی دارد و معنای «تبدیل شد» می‌دهد. اما در بیت دوم، فعلی ناگذر است و مفهوم «رفت» را منتقل می‌کند.


۴. یافتن معانی «دست» و «تند» با توجه به بافت جمله

پاسخ:
🔸 نمونه‌ها با توجه به بافت:

  • علی با من دست داد. / علی دیوار را با دو دست رنگ کرد.

  • علی تند آمد. / فلفل، تند است.

🔸 تناسب:

  • در سختی‌ها دست و پا می‌زد.

  • مثل سرکه، تند و ترش بود.

🔸 ترادف:

  • دست و قدرت او شگفت‌انگیز بود.

  • اسب، تند و تیز می‌آمد.

🔸 تضمّن:

  • با هم دست و پنجه نرم می‌کردند.

  • غذا مزه تندی داشت.

🔸 تضاد:

  • گاهی دستش را می‌گیرد و گاهی پایش را.

  • رهرو آن نیست که گه تند و گه آهسته رود.


جواب قلمرو ادبی – فارسی یازدهم

۱. یافتن دو کنایه از متن

پاسخ:

  • «زنخدان به جیب فروبردن» → کنایه از گوشه‌نشینی و تفکر

  • «دست کسی را گرفتن» → کنایه از یاری‌رساندن

پاسخ سوالات درس اول فارسی یازدهم نیکی


۲. آرایه جناس همسان (تام)

پاسخ: شاعر از واژه «چنگ» با دو معنای متفاوت بهره برده است؛ یک بار به معنای «ساز» و بار دیگر به معنای «چنگال یا دست».


۳. ارکان تشبیه در بیت دوازدهم

پاسخ:

  • مشبّه: درویش (پنهان شده)

  • مشبّه‌به: شیر و روباه

  • ادات تشبیه: چو

  • وجه شبه: سیر شدن از باقی‌مانده غذای شیر


۴. نمادهای شیر و روباه

پاسخ:

  • شیر: نماد انسان‌های پرتلاش، شجاع و مستقل

  • روباه: نماد افراد وابسته، ناتوان و فریبکار


جواب قلمرو فکری – فارسی یازدهم

۱. معنی نثری بیت شانزدهم

پاسخ: آدم‌های خردمند اهل بخشش و بزرگواری‌اند، اما افراد نادان معمولاً پست‌همّت‌اند و روح بزرگی ندارند؛ یعنی بخشندگی نشانه عقل است.


۲. برداشت از بیت «یقین، مرد را دیده…»

پاسخ: یقین و باور قلبی، انسان را هوشیار و آگاه می‌کند، پرده غفلت را کنار می‌زند و انسان را به تکیه بر خداوند وامی‌دارد.


۳. یافتن ابیاتی متناسب با مفاهیم داده‌شده

🔹 مفهوم اول: رزق… شرط عقل، جستن است
پاسخ:

  • برو شیر درنده باش ای دغل…

  • چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر…

🔹 مفهوم دوم: دیگران‌دوستی
پاسخ:

  • خدا را بر آن بنده بخشایش است…

  • کسی نیک بیند به هر دو سرای…

🔹 مفهوم سوم: تکیه بر توان خود
پاسخ: بخور تا توانی به بازوی خویش / که سعیت بود در ترازوی خویش


۴. ارتباط معنایی با مَثَل «از تو حرکت، از خدا برکت»

پاسخ: در هر دو، بر تلاش و کوشش تأکید شده است. درس، تنبلی را نکوهش می‌کند و یادآور می‌شود که رزق بدون تلاش حاصل نمی‌شود. این مثل نیز همین پیام را دارد: ابتدا باید حرکت کرد تا برکت الهی جاری شود.


جمع‌بندی

درس «نیکی» در فارسی یازدهم به زیبایی نشان می‌دهد که تلاش، خوداتکایی، نیکی‌کردن و توکل همراه با عمل، اساس یک زندگی درست و پربرکت است. فهم دقیق قلمروهای زبانی و ادبی باعث می‌شود پیام‌های اخلاقی و انسانی این درس بهتر در ذهن بنشیند.

بدون رای

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همه آموزش ها را یکجا در گوشی داشته باش:
مطالب مرتبط