نمونه سوالات درس 4 (تاریخ ادبیات پیش از اسلام و قرنهای اولیۀ هجری) علوم و فنون ادبی دهم انسانی + جواب
در درس چهارم علوم و فنون ادبی پایه دهم، تاریخ ادبیات را فقط مجموعهای از نامها و دورهها نمیبینیم؛ بلکه بررسی میکنیم چگونه شرایط سیاسی و فرهنگی بر رشد زبان و ادب فارسی اثر گذاشت. در این دوره، «فارسی نو» با عنوان فارسی دری شناخته میشود و گسترش آن در زمینههای اداری، درباری و فرهنگی رخ میدهد. همچنین با روی کار آمدن دولتها و حمایت از شاعران و نویسندگان، زبان فارسی توانست در حوزههای مختلف اجتماعی و فکری گسترش یابد.

نمونه سوالات درس ۴ علوم و فنون ادبی دهم انسانی + جواب
1) جای خالی
سؤال 1:
به زبان فارسی نو، «فارسی دری» هم گفته میشود چون زبان درباری ____ و ____ بوده است.
پاسخ: ساسانیان؛ زبان اداری/درباری (طبق متن: درباری ساسانیان + اداری و محاوره و مکاتبات دولتی)
سؤال 2:
روی کار آمدن دولت ____ در آغاز قرنهای چهارم و پنجم هجری موجب رواج سنتهای فرهنگی کهن ایرانی و رشد شکوفایی نظم و نثر فارسی شد.
پاسخ: سامانی
سؤال 3:
برخی از امیران سامانی مترجمان را تشویق میکردند تا کتابهای گوناگون را به ____ ترجمه کنند.
پاسخ: نثر فارسی (مطابق متن: به نثر فارسی)
سؤال 4:
غزنویان برای ماندگاری حکومت خود ناچار به گسترش زبان فارسی شدند تا پایان سلطنت ____ .
پاسخ: مسعود
سؤال 5:
نثر این دوره ساده و ____ بود و بیشتر به موضوعهای ____، ____ و تاریخی توجه داشت.
پاسخ: روان؛ حماسی؛ ملی
2) درست / نادرست
سؤال 6:
رواج نثر فارسی در این دوره همزمان با رواج شعر پارسی بوده است.
پاسخ: درست
سؤال 7:
در این دوره، نثر فارسی پیچیده و دشوار بود و به همین دلیل کمتر مورد استفاده مردم قرار میگرفت.
پاسخ: نادرست
سؤال 8:
برخی سنتهای فرهنگی کهن ایرانی، در آغاز دوره به کمک دولت سامانی رواج یافت.
پاسخ: درست
سؤال 9:
شعر حماسی فقط در آغاز دورهی سلجوقیان به اوج رسید.
پاسخ: نادرست (طبق متن: با فردوسی به اوج رسید)
سؤال 10:
شعر مدحی در این دوره به پیروی از شعر عربی معمول گشت.
پاسخ: درست
3) پاسخ کوتاه
سؤال 11:
سه عامل اصلی رشد و گسترش زبان و ادب پارسی در قرنهای چهارم و پنجم هجری را از متن بیان کنید.
پاسخ (نمونه):
- روی کار آمدن دولت سامانی و رواج سنتهای فرهنگی ایرانی
- توجه امیران سامانی به شاعران/نویسندگان و تشویق ترجمه به نثر فارسی
- توجه غزنویان به شاعران و نویسندگان برای گسترش زبان فارسی
سؤال 12:
مهمترین کتابهای نثر این دوره را نام ببرید.
پاسخ: شاهنامه ابومنصوری؛ ترجمه تفسیر طبری؛ تاریخ بلعمی
سؤال 13:
چه ویژگی کلی در مضامین شعری این دوره دیده میشود؟
پاسخ: بیشتر به واقعیت بیرونی توجه داشتند و مفاهیم ذهنی از قلمرو تعالیم کلی اخلاقی فراتر نمیرفت.
سؤال 14:
آغاز رایج شدن داستانسرایی، حکایت و مثلپردازی در شعر فارسی از چه زمانی (طبق متن) آغاز شد؟
پاسخ: در قرن چهارم و آغاز همین دوره
سؤال 15:
کدام نوع شعر در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم رایجترین بود؟ نام ببرید.
پاسخ: حماسی، مدحی، غنایی، تعلیمی (در متن آمده که تعلیمی هم در دوره وجود داشت)
4) پاسخ کوتاه
سؤال 16:
چرا توجه امیران سامانی به شاعران و نویسندگان میتوانست به گسترش زبان ایرانی کمک کند؟
پاسخ (نمونه): چون با حمایت سیاسی/فرهنگی از اهل قلم، تولید اثر در زبان فارسی افزایش مییافت و همچنین مترجمان تشویق میشدند آثار علمی/فرهنگی را به نثر فارسی برگردانند؛ در نتیجه زبان فارسی تقویت و گستردهتر میشد.
سؤال 17:
رواج شعر مدحی در این دوره چه ارتباطی با «جایگاه شاعران» دارد؟
پاسخ (نمونه): مدح پادشاهان باعث شد شاعران جایگاه اجتماعی و سیاسی پیدا کنند و راهی برای دیدهشدن و اعتبار فرهنگی خود داشته باشند.
سؤال 18:
طبق متن، چرا میگوییم شعر غنایی در این دوره استحکام پیدا کرد؟
پاسخ: چون با شاعرانی مانند رودکی و شهید بلخی استحکام یافت.

5) سوالات تشریحی
سؤال 19:
درباره تحول نثر فارسی در این دوره توضیح دهید: از نظر ویژگی زبانی و موضوعات رایج چه تغییری رخ داد؟
پاسخ (نمونه): نثر این دوره مانند شعر پارسی رواج یافت و کتابهای گوناگون به «پارسی دری» نوشته شد. نثر ساده و روان بود و بیشتر به موضوعهای حماسی، ملی و تاریخی میپرداخت. نمونههای مهم آن شامل شاهنامه ابو منصوری، ترجمه تفسیر طبری و تاریخ بلعمی است. این امر باعث شد زبان فارسی از جنبههای مختلف رشد کند و در حوزههای نوشتاری نفوذ بیشتری پیدا کند.
سؤال 20:
قلمرو شعر و نثر فارسی را در این دوره چگونه میتوان در قالب مناطق توضیح داد؟ (به صورت فهرست منطقهای مطابق متن)
پاسخ (نمونه):
- از شمال ایران تا خوارزم
- در شمالشرقی: بخارا، سمرقند و مرو تا مرز ترکستان
- در مشرق ایران: افغانستان تا مرز پاکستان
- در جنوبشرقی تا سر حد هندوستان
- در شمالغربی ایران: ارمنستان و گرجستان تا مرز کوههای قفقاز و روم شرقی
جمعبندی
در درس چهارم میفهمیم که رشد زبان و ادب فارسی در قرنهای اولیه هجری، کاملاً وابسته به شرایط سیاسی و فرهنگی بود. نامی مثل فارسی دری یادآور نقش زبان دربار، ادارات و مکاتبات دولتی است. از سوی دیگر، دولتهایی مانند سامانیان و غزنویان با حمایت از شاعران و نویسندگان و تشویق ترجمه و تولید آثار، باعث شکوفایی نثر و شعر شدند. همچنین با توجه به مضمونها (واقعیت بیرونی، داستانسرایی و حکایتها) و تنوع انواع شعر (حماسی، مدحی، غنایی، تعلیمی)، تصویر روشنتری از تاریخ ادبیات این دوره به دست میآوریم؛ حتی قلمرو جغرافیایی زبان فارسی هم نشان میدهد این فرهنگ تا چه اندازه گسترش پیدا کرده بود.











