تفاوت زیست و شیمی در مدارس روسیه و ایران؛ آنچه متقاضیان پزشکی و دندانپزشکی باید بدانند

اگر یک دانش‌آموز ایرانی بخواهد برای پزشکی یا دندانپزشکی وارد دانشگاهی در روسیه شود، احتمالاً یکی از اولین نگرانی‌هایش آزمون زیست و شیمی است. آیا مطالبی که در دبیرستان ایران خوانده با آنچه دانش ‌آموزان روس می‌خوانند یکسان است؟ آیا آنها زیست و شیمی را زودتر شروع می‌کنند؟ و مهم‌تر از همه، آیا دانش ‌آموز ایرانی برای ورود به دانشگاه روسیه از نظر این دو درس آمادگی کافی دارد؟

برای پاسخ به این سؤال ‌ها، بهتر است از سال‌های آخر دبیرستان شروع نکنیم. باید کمی عقب‌تر برویم و ببینیم دانش‌آموزان دو کشور از ابتدای مدرسه چگونه با علوم تجربی، زیست‌شناسی و شیمی آشنا می‌شوند.

زیست و شیمی در ایران و روسیه از چه زمانی شروع می‌شود؟

زیست و شیمی در  ایران

دانش‌ آموز ایرانی خیلی زود با مفاهیم مربوط به زیست و شیمی آشنا می‌شود، اما در سال‌های ابتدایی مدرسه کتابی با عنوان مستقل «زیست‌شناسی» یا «شیمی» ندارد.

در دوره ابتدایی، این مطالب در درس علوم تجربی قرار گرفته ‌اند. دانش‌آموز در کنار موضوعاتی از فیزیک، زمین ‌شناسی و محیط ‌زیست، کم‌ کم درباره بدن انسان، جانوران، گیاهان، مواد و تغییرات آنها نیز یاد می‌گیرد. در واقع آموزش شروع شده، اما هنوز مرز مشخصی میان زیست، شیمی و سایر شاخه‌های علوم برای دانش‌آموز وجود ندارد. منابع آموزشی رسمی ایران نیز درس علوم تجربی را در پایه‌های مختلف ابتدایی نشان می‌دهند.

این روش در دوره متوسطه اول، یعنی پایه‌های 7، 8 و 9 نیز ادامه پیدا می‌کند. مطالب تخصصی‌تر می‌شوند، ولی همچنان در قالب درس علوم تجربی ارائه می‌شوند.

تغییر اصلی زمانی اتفاق می‌افتد که دانش‌آموز وارد متوسطه دوم و رشته علوم تجربی می‌شود. از اینجا زیست‌شناسی و شیمی هویت مستقل‌تری پیدا می‌کنند و دانش‌آموز طی پایه‌های 10، 11 و 12 آنها را به‌ طور تخصصی ‌تر دنبال می ‌کند.

زیست شناسی و شیمی در روسیه

در روسیه مسیر کمی متفاوت است. دانش‌آموز روس نیز از سال‌های ابتدایی با طبیعت و علوم آشنا می‌شود. در پایه‌های 1 تا 4 درسی با عنوان Окружающий мир  دارد که می‌توان آن را تقریباً «دنیای پیرامون» ترجمه کرد.

در این درس موضوعات مختلفی درباره طبیعت، انسان، محیط ‌زیست و موجودات زنده مطرح می‌شود. برای مثال، در برنامه رسمی پایه 3 موضوعاتی مانند باکتری‌ها، اجتماعات طبیعی، جنگل، مرتع و محیط‌های آبی دیده می‌شود. بنابراین نباید تصور کنیم آموزش زیست در روسیه ناگهان از پایه 5 و بدون هیچ مقدمه‌ای آغاز می‌شود. تفاوت مهم از پایه 5 شروع می‌شود.

زیست شناسی به طور درس مستقل در روسیه

دانش‌آموز روس زیست ‌شناسی را زودتر به‌عنوان یک درس مستقل می‌خواند. در نظام آموزشی روسیه، زیست‌شناسی یا Биология  از پایه 5 به ‌صورت درس مستقل در برنامه آموزشی قرار می‌ گیرد و در پایه‌های 6، 7، 8 و 9 نیز ادامه دارد. برنامه رسمی فدرال روسیه یک برنامه مشخص برای «زیست‌ شناسی پایه‌های 5 تا 9» دارد.

درس زیست شناسی در ایران

دانش‌آموز ایرانی در همین سن نیز مطالب زیستی می‌خواند، اما آنها بخشی از درس علوم تجربی هستند. دانش‌آموز روس زودتر با ساختار یک درس مستقل به نام زیست‌شناسی روبه‌رو می‌شود.

به مرور نیز موضوعات جدی‌تری وارد برنامه می‌شوند. برای نمونه در برنامه رسمی زیست روسیه مباحث مربوط به بدن انسان، تغذیه، سوخت‌وساز، پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها، ویتامین‌ها، پوست و عملکرد دستگاه‌های بدن دیده می‌شود.

پس تفاوت فقط در اسم کتاب نیست؛ تقسیم‌بندی و زمان ورود دانش‌آموز به یک درس تخصصی هم متفاوت است.

تفاوت شیمی در روسیه و ایران

داستان شیمی کمی متفاوت است. شیمی در مدارس روسیه از پایه 8 مستقل می شود. در روسیه درس مستقل Химия  در برنامه عمومی از پایه 8 آغاز می‌شود و در پایه 9 ادامه دارد. برنامه رسمی آموزش روسیه نیز شیمی پایه‌های 8 و 9 را به‌طور مستقل تعریف کرده است.

دانش‌آموز در این دوره با مفاهیمی مانند مواد و واکنش‌های شیمیایی، ساختار اتم، جدول تناوبی، عناصر و ترکیبات و انواع پیوندهای شیمیایی روبه‌رو می‌شود. برای مثال، در برنامه پایه 9 روسیه قانون تناوبی، جدول مندلیف، ساختمان اتم و انواع پیوند شیمیایی به‌طور مشخص وجود دارد.

در ایران هم دانش‌آموز پیش از پایه 10 با بخشی از مفاهیم شیمی در درس علوم تجربی آشنا شده است، اما برای دانش‌آموز رشته تجربی، شیمی در متوسطه دوم به شکل یک درس تخصصی و مستقل دنبال می‌شود.

جدول مقایسه شیمی و زیست شناسی

البته این جدول زمان مستقل شدن درس‌ها را نشان می‌دهد، نه اینکه دانش‌آموز ایرانی تا قبل از آن زیست یا شیمی نخوانده باشد.

آیا دانش‌آموز روس در زیست و شیمی قوی‌تر هستند؟

نه، از چنین تفاوتی نمی‌توان این نتیجه را گرفت. این شاید مهم‌ترین نکته این مقایسه باشد.

اگر فقط نام درس‌ها را نگاه کنیم، ممکن است بگوییم دانش‌آموز روس از پایه 5 زیست می‌خواند و بنابراین چند سال جلوتر است. اما دانش‌آموز ایرانی نیز از سال‌های قبل مفاهیم زیستی را در علوم تجربی خوانده است.

از طرف دیگر، دانش‌آموز ایرانی رشته تجربی در سه سال پایانی مدرسه حجم قابل توجهی از زیست‌شناسی و شیمی را مطالعه می‌کند. به‌خصوص دانش‌آموزی که برای کنکور تجربی آماده شده، معمولاً این دو درس را با توجه زیادی مطالعه کرده است.

بنابراین سؤال درست این نیست که «کدام کشور زیست بیشتری درس می‌دهد؟». سؤال بهتر این است که:

هر موضوع در چه سنی، با چه عمقی و در چه قالبی آموزش داده می‌شود؟

برای پاسخ دقیق به این سؤال باید فصل‌های کتاب‌های دو کشور را موضوع به موضوع کنار هم قرار داد.

تفاوت مدارس روسیه و ایران از نظر سال تحصیل

تفاوت دیگری که نباید فراموش کنیم: مدرسه در دو کشور یکسان نیست. یک نکته کوچک اما مهم این است که شماره پایه‌ها در ایران و روسیه را نباید بدون توجه به ساختار دو نظام آموزشی مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرد.

دوره عمومی مدرسه در روسیه تا پایه 11 ادامه دارد، در حالی که نظام آموزشی ایران 12 پایه دارد. به همین دلیل، مثلاً مقایسه مستقیم «زیست پایه 11 ایران» با «زیست پایه 11 روسیه» همیشه مقایسه دقیقی نیست.

در یک بررسی جدی‌تر باید سن دانش‌آموز، تعداد سال‌های تحصیل و ترتیب آموزش موضوعات را نیز در نظر گرفت.

این تفاوت برای متقاضی پزشکی و دندانپزشکی روسیه چه اهمیتی دارد؟

اینجاست که این مقایسه از یک موضوع آموزشی ساده به مسئله‌ای کاربردی تبدیل می‌شود. در پذیرش برخی برنامه‌ها و دانشگاه‌های روسیه، متقاضی رشته‌های پزشکی و دندانپزشکی ممکن است با آزمون ورودی زیست و شیمی روبه‌رو شود. بنابراین صرف اینکه دانش‌آموز در ایران این درس‌ها را خوانده است، به این معنی نیست که بدون آمادگی می‌تواند وارد هر آزمونی شود.

مشکل لزوماً سخت‌تر بودن مطالب نیست. ممکن است ترتیب ارائه مطالب، نوع سؤال، اصطلاحات علمی و زبان آزمون متفاوت باشد.

برای مثال، دانش‌آموز ممکن است یک مفهوم زیستی را کاملاً بلد باشد، اما اصطلاح همان مفهوم را به زبان روسی نشناسد. در این حالت مشکل او زیست‌شناسی نیست؛ مشکل زبان تخصصی زیست‌شناسی است.

در شیمی هم همین مسئله می‌تواند اتفاق بیفتد. فرمول و واکنش شیمیایی تغییر نمی‌کند، اما نحوه بیان سؤال و اصطلاحات مورد استفاده ممکن است برای دانش‌آموز ناآشنا باشد.

پادفک دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند

یکی از کاربردهای دوره آمادگی یا پادفک برای متقاضیان رشته‌های پزشکی این است که فاصله میان آموزش مدرسه‌ای دانشجو و فضای علمی دانشگاه روسیه را کمتر کند.

پادفک را نباید فقط کلاس زبان روسی دانست. بسته به برنامه و دانشگاه، دانشجو می‌تواند با زبان تخصصی و دروس موردنیاز رشته آینده خود نیز آشنا شود.

برای دانش‌آموز ایرانی که زیست و شیمی را قبلاً مطالعه کرده، بخش مهمی از کار می‌تواند تطبیق دانسته‌های قبلی با اصطلاحات و شیوه آموزشی روسیه باشد. پس دانش‌آموز ایرانی از صفر شروع نمی‌کند

بررسی نهایی زیست شیمی ایران و روسیه

این شاید مهم‌ترین نتیجه برای خانواده‌هایی باشد که درباره آمادگی علمی فرزندشان برای تحصیل پزشکی در روسیه سؤال دارند.

دانش‌آموز رشته تجربی ایران هنگام پایان دبیرستان با زیست و شیمی بیگانه نیست؛ برعکس، چند سال با این مباحث درگیر بوده و قبل از آن نیز از دوره ابتدایی و متوسطه اول مفاهیم پایه علوم را مطالعه کرده است.

دانش‌آموز روس مسیر متفاوتی را طی کرده است. زیست را زودتر به‌عنوان یک درس مستقل می‌شناسد و شیمی نیز از پایه 8 به‌صورت مستقل وارد برنامه او می‌شود. برنامه رسمی روسیه این تفکیک را به‌روشنی نشان می‌دهد.

بنابراین مسئله اصلی برای متقاضی ایرانی معمولاً این نیست که «آیا من اصلاً این درس‌ها را خوانده‌ام؟» بلکه باید بررسی کند:

چه مطالبی را قبلاً خوانده‌ام، چه بخش‌هایی برایم جدید است و برای آزمون یا شروع دانشگاه باید چه چیزهایی را دوباره مرور کنم؟

این نگاه واقع‌بینانه‌تر از مقایسه ساده «ایران سخت‌تر است یا روسیه» است.

سرفصل‌های زیست در مدارس ایران و روسیه چقدر با هم تفاوت دارند؟

اگر از تفاوت پایه‌ها و نام کتاب‌ها عبور کنیم، بخش قابل توجهی از موضوعات اصلی زیست‌شناسی در دو کشور مشترک است. دانش‌آموزان هر دو کشور در طول مدرسه با سلول، گیاهان، جانوران، بدن انسان، تولیدمثل، وراثت، تکامل و محیط‌زیست آشنا می‌شوند. تفاوت بیشتر در زمان ورود به هر موضوع، نحوه تقسیم مطالب بین پایه‌ها و میزان جزئیاتی است که در هر مرحله ارائه می‌شود.

برای مثال، در برنامه رسمی زیست‌شناسی روسیه موضوعاتی مانند ساختار و عملکرد بدن انسان، دستگاه‌های بدن، متابولیسم، پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها، ویتامین‌ها، تولیدمثل و رشد انسان به‌صورت مشخص در برنامه دوره مدرسه قرار دارند.

اگر بخواهیم سرفصل‌ها را ساده و نه کاملاً فصل‌به‌فصل مقایسه کنیم، تصویر کلی تقریباً چنین است:

پس در نگاه اول اختلاف عجیبی در موضوعات اصلی دیده نمی‌شود. دانش‌آموز ایرانی رشته تجربی در پایان مدرسه با بسیاری از همان مفاهیمی آشناست که دانش‌آموز روس نیز مطالعه کرده است.

تفاوت جالب اینجاست که دانش‌آموز روس این مسیر را زودتر تحت عنوان یک درس مستقل به نام زیست‌شناسی آغاز می‌کند، در حالی که در ایران بخشی از همین مفاهیم ابتدا در علوم تجربی مطرح می‌شوند و در متوسطه دوم رشته تجربی با جزئیات بیشتری ادامه پیدا می‌کنند.

مقایسه سرفصل‌های شیمی ایران و روسیه

در شیمی هم وضعیت تا حد زیادی مشابه است. بسیاری از مباحث پایه‌ای که یک دانش‌آموز برای ادامه تحصیل در رشته‌های علوم پزشکی نیاز دارد، در برنامه مدرسه هر دو کشور دیده می‌شوند.

در روسیه شیمی از پایه 8 به‌عنوان درس مستقل آغاز می‌شود و برنامه رسمی برای پایه‌های 8 و 9 و سپس 10 و 11 وجود دارد. در دوره 10 و 11 نیز برنامه‌های پایه و پیشرفته جداگانه تعریف شده‌اند.

در یک مقایسه کلی می‌توان مهم‌ترین موضوعات را این‌طور کنار هم قرار داد:

برای مثال، برنامه رسمی روسیه در دوره مدرسه مباحثی مانند ساختار اتم، قانون تناوبی و جدول مندلیف، انواع پیوندها، خواص مواد و واکنش‌های شیمیایی را پوشش می‌دهد و برای شیمی 8 تا 9 و همچنین دوره 10 تا 11 برنامه مشخص دارد.