نمونه سوالات درس 7 (سبک و سبک شناسی (سبک خراسانی)) علوم و فنون ادبی دهم انسانی + جواب
درس هفتم علوم و فنون ادبی پایه دهم به مبحث مهم سبک و سبکشناسی میپردازد. سبک در ادبیات به معنای «شیوه بیان ویژه هر شاعر، نویسنده یا دوره ادبی» است؛ شیوهای که در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری بررسی میشود.
با شناخت ویژگیهای هر دوره (مانند سادگی زبان در دوره سامانی یا افزایش واژگان عربی در دورههای بعد)، میتوان آثار ادبی را تحلیل کرد و به دوره و فضای فکری آنها پی برد.

بخش اول: جای خالی
۱) سبک ادبی در سه قلمرو ____ ، ____ و ____ بررسی میشود.
پاسخ: زبانی، ادبی، فکری
۲) کوتاهی جملهها و سادگی بیان، از ویژگیهای نثر دوره ____ است.
پاسخ: سامانی و اوایل غزنوی
۳) کاربرد «ب» در آغاز فعل ماضی مانند «برفتم»، از ویژگیهای نثر ____ است.
پاسخ: کهن (دوره سامانی و غزنوی)
۴) در شعر رودکی، واقعگرایی و توصیف طبیعت نشاندهنده سادگی در قلمرو ____ است.
پاسخ: فکری و ادبی
۵) افزایش واژگان عربی نسبت به دورههای پیشین، از نشانههای تحول در قلمرو ____ است.
پاسخ: زبانی
بخش دوم: درست یا نادرست (با تحلیل)
۶) هرچه واژگان عربی در یک متن بیشتر باشد، آن متن لزوماً متعلق به دوره متأخر است.
پاسخ: نادرست – باید سایر ویژگیهای زبانی و ساختاری نیز بررسی شود.
۷) سادگی واژگان و کمی آرایههای ادبی، از ویژگیهای سبک خراسانی است.
پاسخ: درست.
۸) کاربرد «اندر» به جای «در» از ویژگیهای نثر کهن است.
پاسخ: درست.
۹) سبکشناسی تنها به بررسی آرایههای ادبی میپردازد.
پاسخ: نادرست – سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری را شامل میشود.
۱۰) در نثر سفرنامه ناصرخسرو، توصیف جزئیات نشانه توجه به واقعگرایی است.
پاسخ: درست.
بخش سوم: پاسخ کوتاه مفهومی
۱۱) چرا شعر رودکی را ساده و طبیعی میدانند؟
پاسخ: چون واژگان فارسی و ساده دارد، آرایهها طبیعیاند و توصیفات عینی و محسوساند.
۱۲) کاربرد «ی» استمراری مانند «ندانستمی» چه نکته سبکی را نشان میدهد؟
پاسخ: ویژگی زبان کهن و تحول ساختار فعل در گذر زمان.
۱۳) در متن سفرنامه، حذف فعل به قرینه چه تأثیری بر سبک دارد؟
پاسخ: باعث ایجاز و کوتاهی جملهها میشود که از ویژگیهای نثر آن دوره است.
۱۴) جابهجایی اجزای جمله مانند «رسولی آمد از روم» چه نکته سبکی دارد؟
پاسخ: نشاندهنده ساختار نحوی کهن و آزادی بیشتر در ترتیب واژگان است.
۱۵) چرا قابوسنامه را نمونهای موفق از نثر دوره غزنوی–سلجوقی میدانند؟
پاسخ: به دلیل سادگی زبان، کوتاهی جملهها، کمی واژگان عربی و کاربرد واژگان کهن.
بخش چهارم: تحلیل کاربردی
۱۶) اگر در متنی ویژگیهای زیر دیده شود:
- واژگان ساده فارسی
- کمی واژه عربی
- جملات کوتاه
- کاربرد «ب» در آغاز فعل
متن متعلق به چه دورهای است؟ چرا؟
پاسخ: دوره سامانی یا اوایل غزنوی؛ زیرا این ویژگیها از شاخصههای نثر کهن و سبک خراسانی است.
۱۷) تفاوت قلمرو زبانی و قلمرو ادبی را با مثال توضیح دهید.
پاسخ:
قلمرو زبانی به واژگان و ساختار دستوری مربوط است (مثلاً کاربرد «اندر» به جای «در»).
قلمرو ادبی به آرایهها و تصویرسازی مربوط است (مثلاً تشبیه، تلمیح).

۱۸) در شعر رودکی، بیان «هیچ چیز پایدار نیست» نشاندهنده کدام قلمرو سبکی است؟ چرا؟
پاسخ: قلمرو فکری؛ زیرا به نگرش و اندیشه شاعر درباره جهان گذرا اشاره دارد.
۱۹) در نثر قابوسنامه، وجود واژههایی مانند «طیره» و «خدایگان» چه نکتهای را درباره زبان نشان میدهد؟
پاسخ: کهن بودن واژگان و فاصله آن با زبان امروزی؛ از ویژگیهای زبانی دوره غزنوی.
۲۰) چرا برای تعیین سبک یک متن، بررسی یک ویژگی کافی نیست؟
پاسخ: زیرا سبک حاصل مجموعهای از ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری است و یک نشانه بهتنهایی معیار قطعی نیست.
پرسش تشریحی تکمیلی
۲۱) متنی را در نظر بگیرید که در آن واژگان عربی فراوان، جملههای طولانی و آرایههای ادبی پیچیده وجود دارد. تحلیل کنید که این ویژگیها نشاندهنده چه تحولی در سبک ادبی است.
پاسخ نمونه:
این ویژگیها نشاندهنده فاصله گرفتن از سادگی سبک خراسانی و حرکت به سوی سبکهای متأخرتر است که در آنها زبان پیچیدهتر، واژگان عربی بیشتر و آرایههای ادبی گستردهتر میشود.
جمعبندی
سبک و سبکشناسی به ما کمک میکند تا آثار ادبی را عمیقتر و علمیتر تحلیل کنیم. هر متن ادبی را باید در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری بررسی کرد.
در این درس آموختیم که:
- سادگی زبان و کمی واژگان عربی از ویژگیهای سبک خراسانی است.
- افزایش واژگان عربی و پیچیدگی ساختار جملهها نشاندهنده تحول سبک است.
- بررسی همزمان چند ویژگی، راه درست تشخیص دوره و سبک ادبی است.
با تمرین تحلیل متون، میتوان مهارت سبکشناسی را تقویت کرد و آثار ادبی را نهفقط از نظر معنا، بلکه از نظر ساختار و شیوه بیان نیز شناخت.











